Śląska gwara naszym skarbem – dlaczego warto ją pielęgnować już od przedszkola
Gwara śląska to coś więcej niż tylko dialekt – to żywy język, który od wieków kształtował tożsamość mieszkańców tego regionu. Przenikając do codziennego życia, nadaje mu specyficznego kolorytu, humoru i głębi. Rozumienie i używanie śląskich zwrotów to nie tylko sposób na komunikację, ale przede wszystkim klucz do zrozumienia śląskiej mentalności, tradycji i kultury. Od powszechnych powitań, przez wyrażenia stosowane w pracy i w domu, po charakterystyczne określenia dotyczące osób i przedmiotów – gwara jest wszędzie, pulsując w sercu region.
Współczesny świat stawia przed dziećmi wiele wyzwań, ale jednocześnie niesie ogromne możliwości rozwoju. W tej dynamicznej rzeczywistości szczególnie ważne staje się budowanie poczucia tożsamości i przynależności – zarówno narodowej, jak i regionalnej. Jednym z najcenniejszych elementów dziedzictwa kulturowego Górnego Śląska jest gwara śląska, która stanowi nie tylko sposób komunikacji, lecz także nośnik tradycji, historii i wartości przekazywanych z pokolenia na pokolenie.
Dla dziecka w wieku przedszkolnym język jest podstawowym narzędziem poznawania świata. To właśnie w tym okresie kształtują się kompetencje językowe, ale także wrażliwość kulturowa. Wprowadzanie elementów gwary śląskiej do codziennej komunikacji czy zajęć edukacyjnych nie zaburza rozwoju językowego dziecka – przeciwnie, wzbogaca go.
Jak podkreśla Jolanta Tambor, gwara śląska stanowi istotny element tożsamości mieszkańców regionu i jest ważnym nośnikiem kultury oraz tradycji. Badania wskazują, że kontakt z różnym i odmianami języka sprzyja rozwojowi poznawczemu, uczy elastyczności myślenia oraz zwiększa świadomość językową dziecka.
Śląska gwara pełni szczególną rolę w budowaniu więzi rodzinnych i międzypokoleniowych. Dla wielu dzieci to język dziadków, często nasycony emocjami, opowieściami i wspomnieniami. Kiedy dziecko poznaje gwarę, zyskuje dostęp do świata swoich przodków – ich codzienności, zwyczajów i sposobu postrzegania rzeczywistości. Dzięki temu buduje silniejsze poczucie zakorzenienia oraz dumy z własnego pochodzenia.
Jak wskazuje Halina Synowiec, edukacja regionalna już na etapie przedszkolnym wspiera rozwój emocjonalny dziecka oraz wzmacnia jego poczucie przynależności do społeczności lokalnej.
Warto podkreślić, że gwara śląska nie jest jedynie „odmianą języka”, ale ważnym elementem kultury regionalnej. Obecna jest w literaturze, muzyce, teatrze I codziennym życiu mieszkańców Śląska. Jej pielęgnowanie w edukacji przedszkolnej może przyjmować różne formy – od nauki prostych słów i zwrotów, przez śląskie piosenki I wierszyki, po zabawy tematyczne inspirowane tradycją regionu. Takie działania nie tylko rozwijają językowo, ale także uczą szacunku do różnorodności kulturowej.
Jak zauważa Jerzy Barmiński, język jest sposobem postrzegania świata – dlatego gwara śląska przekazuje nie tylko słowa, ale także unikalny sposób myślenia i wartości.
Rodzice oraz dziadkowie odgrywają kluczową rolę w przekazywaniu gwary. Nawet jeśli na co dzień posługują się językiem ogólnopolskim, mogą wprowadzać element śląskiej mowy w naturalnych sytuacjach – podczas rozmów, czytania książek czy wspólnego spędzania czasu. Ważne jest, aby dziecko odbierało gwarę jako coś wartościowego, a nie przestarzałego czy mniej ważnego.
Dobrym pomysłem jest także wprowadzanie elementów gwary poprzez zabawę – np. zgadywanki, rymowanki czy wspólne śpiewanie prostych piosenek. Dzięki temu dzieci uczą się w sposób radosny i naturalny.
Podsumowując, śląska gwara jest naszym wspólnym skarbem – dziedzictwem, które warto chronić i przekazywać najmłodszym. Jej obecność w życiu dziecka wspiera rozwój językowy, emocjonalny i społeczny, a przede wszystkim pomaga budować silną, świadomą tożsamość regionalną. W świecie globalizacji to właśnie takie „małe ojczyzny” dają poczucie stabilności i wyjątkowości.
Mały słowniczek śląski dla dzieci i rodziców:
bajtel – dziecko
gryfny – ładny, fajny
klopsztanga- trzepak
szolka – filiżanka
chlyb- chleb
larmo – hałas
maszkety – słodycze
ancug – garnitur
szmaterlok–motyl
gyszynk – prezent
bifyj – kredens
karlus – chłopiec
dziołcha – dziewczynka
hasiok – śmietnik
fusbal – piłka nożna
rajza - podróż
Literatura:
Tambor, Jolanta (2008), Mowa Górnoślązaków oraz ich świadomość językowa i etniczna, Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego.
Wyderka, Bogusław (red.) (2000–2014), Słownik gwar śląskich, Instytut Śląski.
Cząstka-Szymon, Bożena (2013), Gwara śląska w edukacji regionalnej, Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego.
Synowiec, Halina (2011), Edukacja regional adzieci w wieku przedszkolnym i wczesnoszkolnym, Wydawnictwo Naukowe UP.
Nocoń, Jolanta (2015), Tożsamość regionalna a edukacja językowa dziecka, Wydawnictwo Uniwersytetu Opolskiego.
Bartmiński, Jerzy (2007), Językowe podstawy obrazu świata, Wydawnictwo UMCS.
Zabawna wersja opowieści o Czerwonym Kapturku do obejrzenia dla rodziców ;)
link do bajki “Czerwony Kapturek po śląsku” - https://www.youtube.com/watch?v=HoynR2YyJFE
Współczesne dzieci dorastają w świecie pełnym technologii – smartfony, tablety, telewizory i komputery stały się naturalnym elementem codzienności. Choć urządzenia ekranowe mogą wspierać edukację, ich nadmierne lub niewłaściwe używanie może negatywnie wpływać na rozwój dziecka w wieku przedszkolnym. Dlatego tak ważne jest, by rodzice świadomie kontrolowali kontakt swoich pociech z mediami cyfrowymi.
W ciągu dnia często słyszymy, jak dzieci w różnych sytuacjach przytaczają, teksty, piosenki lub naśladują sytuacje z niedostosowanych do ich wieku np.: z gier czy filmików. Dlatego, w trosce o rozwój dzieci, powstał poniższy tekst.
Rozwój mózgu, a kontakt z ekranami
W wieku przedszkolnym mózg dziecka rozwija się wyjątkowo intensywnie. Badania pokazują, że nadmierny czas spędzany przed ekranem może wpływać na:
- opóźnienie rozwoju językowego, gdy ekran zastępuje rozmowę z opiekunami,
- zwiększoną impulsywność i trudności w regulacji emocji,
- problemy z koncentracją, wynikające z szybkiego tempa bodźców na ekranie.
Specjaliści podkreślają, że nic nie zastąpi naturalnej interakcji: rozmowy, zabawy z rówieśnikami, kontaktu z naturą czy aktywności ruchowej.
Wpływ ekranów na zachowania społeczne
Ekran nie uczy dialogu ani empatii – rozwijają je tylko relacje z realnymi ludźmi. Dlatego rekomendacje ekspertów kładą nacisk na wspólne zainteresowania i zabawę z innymi dziećmi oraz dorosłymi.
Dzieci, które spędzają zbyt dużo czasu przy ekranie, mogą mieć trudności z:
- odczytywaniem emocji,
- budowaniem relacji,
- cierpliwością i współpracą w grupie.
Ruch i zdrowie fizyczne
Regularny kontakt z urządzeniami elektronicznymi może ograniczać aktywność fizyczną dziecka. Zbyt długie siedzenie przed ekranem zwiększa ryzyko:
- nadwagi,
- wad postawy,
- gorszej sprawności motorycznej.
Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) zaleca, aby dzieci w wieku 3–5 lat spędzały maksymalnie 1 godzinę dziennie przed ekranem – najlepiej mniej. W zamian powinny być zachęcane do ruchu, swobodnej zabawy oraz odpoczynku w formach niewywołujących nadmiernej stymulacji.
Sen i regeneracja
Wiele badań potwierdza, że korzystanie z ekranu przed snem:
- zaburza rytm dobowy,
- utrudnia zasypianie,
- skraca i pogarsza jakość snu.
Dzieciom zaleca się co najmniej godzinę „bez ekranów” przed snem oraz unikanie korzystania z urządzeń w łóżku.
Jak mądrze korzystać z technologii?
Ekrany same w sobie nie są „złe”. Problemem jest brak umiaru i niewłaściwy sposób korzystania. Aby kontakt z technologią był bezpieczny, warto stosować zasady:
- Wspólne oglądanie lub korzystanie – rodzic komentuje, tłumaczy, rozmawia z dzieckiem.
- Wybór wartościowych treści, stworzonych dla wieku przedszkolnego.
- Ustalony czas korzystania – nie jako nagroda lub kara.
- Strefy bez ekranów w domu (np. przy stole, w sypialni).
- Zastępowanie czasu ekranowego aktywnościami rozwijającymi: zabawy ruchowe, zajęcia plastyczne, rozmowy, gry planszowe, kontakt z naturą.
Podsumowanie
Umiarkowane, świadome i kontrolowane korzystanie z ekranów może być wartościowe, ale nie może zastąpić realnych doświadczeń, ruchu i kontaktu z ludźmi, które są fundamentem rozwoju przedszkolaka. Najważniejszą rolą rodziców jest bycie przewodnikiem dziecka w świecie cyfrowym oraz dbanie o równowagę między technologią a naturalnym dzieciństwem.
Co z tym zrobić - pomocne strony
Zachęcamy do pogłębienia tematu i poszukiwania wskazówek na stronach fundacji zajmujących się tematyką cyfrową wśród dzieci.
- Fundacja Edukacji Zdrowotnej i Psychoterapii - artykuł oraz film, a także wiele porad n.t. higieny cyfrowej i zagrożeń - „Brainrot” dzieci i nastolatków: co to jest, jak działa i co może zrobić rodzic - rodzice.co
- Fundacja Rozwoju Przez Całe Życie – cykl webinarów p.t.: “Ogarnij Cyfrowy Świat” o tym, jak działają w sieci nastolatki i dzieci, o zagrożeniach, powodowanych szkodliwymi algorytmami - (5) Ogarnij cyfrowy świat swojego dziecka - YouTube
- Mózgi.pl – inicjatywa społeczna, zajmująca się i opisująca badania naukowe, gdzie znajdą Państwo odpowiedzi na wiele pytań - Czy tablety i smartfony są szkodliwe dla małych dzieci?, a także poradnik - Nowoczesne-technologie-a-nasze-dzieci-jrqgdp49.pdf
- Nauka w Polsce - zalecenia WHO -WHO zaleca: ekrany urządzeń elektronicznych - nie dla dzieci | Nauka w Polsce
- Wywiad z neurobiolożką i neuropsycholożką z Instytutu Psychologii Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie - jaki wpływ na rozwój układu nerwowego dziecka mogą mieć ekrany - Dziecięcy mózg a ekrany - FDDS dla rodziców - Platforma edukacyjna Fundacji Dajemy Dzieciom Siłę
Jutro ważny dzień - rozpoczęcie nowego roku szkolnego. Będziemy Was witać w nowym budynku przy ulicy Knosały 16. Sale urządzone, wszystko przygotowane i czekamy na Wasze pociechy. Informujemy, że nadal nie działają telefony - są problemy z przeniesieniem numeru.
Do Państwa dyspozycji są dwa nowe numery telefonów:
- Dyrektor: 576 522 278
- Wicedyrektor: 576 522 275
Życzymy dobrego Nowego Roku Szkolnego!
Od 01.09.2025r. Przedszkole nr 2 będzie funkcjonować w całości w budynku przy ul. Knosały 16.
Informuje się, że zebranie dla Rodziców inaugurujące rok szkolny 2025/2026 odbędzie się w dniu 27 sierpnia o godzinie 16:30
w przedszkolnej auli, do której zapraszamy Rodziców dzieci nowo zapisanych, które rozpoczynają przygodę w naszym przedszkolu.
Po spotkaniu z dyrektorem na godzinę 17:00 zapraszamy wszystkich rodziców na spotkania grupowe z wychowawczyniami w salach przedszkolnych.
Przy wejściu do przedszkola będą listy dzieci przydzielone do odpowiednich grup wraz z wychowawczyniami.
O roli książki w procesie wychowywania.