Śląska gwara naszym skarbem – dlaczego warto ją pielęgnować już od przedszkola
Gwara śląska to coś więcej niż tylko dialekt – to żywy język, który od wieków kształtował tożsamość mieszkańców tego regionu. Przenikając do codziennego życia, nadaje mu specyficznego kolorytu, humoru i głębi. Rozumienie i używanie śląskich zwrotów to nie tylko sposób na komunikację, ale przede wszystkim klucz do zrozumienia śląskiej mentalności, tradycji i kultury. Od powszechnych powitań, przez wyrażenia stosowane w pracy i w domu, po charakterystyczne określenia dotyczące osób i przedmiotów – gwara jest wszędzie, pulsując w sercu region.
Współczesny świat stawia przed dziećmi wiele wyzwań, ale jednocześnie niesie ogromne możliwości rozwoju. W tej dynamicznej rzeczywistości szczególnie ważne staje się budowanie poczucia tożsamości i przynależności – zarówno narodowej, jak i regionalnej. Jednym z najcenniejszych elementów dziedzictwa kulturowego Górnego Śląska jest gwara śląska, która stanowi nie tylko sposób komunikacji, lecz także nośnik tradycji, historii i wartości przekazywanych z pokolenia na pokolenie.
Dla dziecka w wieku przedszkolnym język jest podstawowym narzędziem poznawania świata. To właśnie w tym okresie kształtują się kompetencje językowe, ale także wrażliwość kulturowa. Wprowadzanie elementów gwary śląskiej do codziennej komunikacji czy zajęć edukacyjnych nie zaburza rozwoju językowego dziecka – przeciwnie, wzbogaca go.
Jak podkreśla Jolanta Tambor, gwara śląska stanowi istotny element tożsamości mieszkańców regionu i jest ważnym nośnikiem kultury oraz tradycji. Badania wskazują, że kontakt z różnym i odmianami języka sprzyja rozwojowi poznawczemu, uczy elastyczności myślenia oraz zwiększa świadomość językową dziecka.
Śląska gwara pełni szczególną rolę w budowaniu więzi rodzinnych i międzypokoleniowych. Dla wielu dzieci to język dziadków, często nasycony emocjami, opowieściami i wspomnieniami. Kiedy dziecko poznaje gwarę, zyskuje dostęp do świata swoich przodków – ich codzienności, zwyczajów i sposobu postrzegania rzeczywistości. Dzięki temu buduje silniejsze poczucie zakorzenienia oraz dumy z własnego pochodzenia.
Jak wskazuje Halina Synowiec, edukacja regionalna już na etapie przedszkolnym wspiera rozwój emocjonalny dziecka oraz wzmacnia jego poczucie przynależności do społeczności lokalnej.
Warto podkreślić, że gwara śląska nie jest jedynie „odmianą języka”, ale ważnym elementem kultury regionalnej. Obecna jest w literaturze, muzyce, teatrze I codziennym życiu mieszkańców Śląska. Jej pielęgnowanie w edukacji przedszkolnej może przyjmować różne formy – od nauki prostych słów i zwrotów, przez śląskie piosenki I wierszyki, po zabawy tematyczne inspirowane tradycją regionu. Takie działania nie tylko rozwijają językowo, ale także uczą szacunku do różnorodności kulturowej.
Jak zauważa Jerzy Barmiński, język jest sposobem postrzegania świata – dlatego gwara śląska przekazuje nie tylko słowa, ale także unikalny sposób myślenia i wartości.
Rodzice oraz dziadkowie odgrywają kluczową rolę w przekazywaniu gwary. Nawet jeśli na co dzień posługują się językiem ogólnopolskim, mogą wprowadzać element śląskiej mowy w naturalnych sytuacjach – podczas rozmów, czytania książek czy wspólnego spędzania czasu. Ważne jest, aby dziecko odbierało gwarę jako coś wartościowego, a nie przestarzałego czy mniej ważnego.
Dobrym pomysłem jest także wprowadzanie elementów gwary poprzez zabawę – np. zgadywanki, rymowanki czy wspólne śpiewanie prostych piosenek. Dzięki temu dzieci uczą się w sposób radosny i naturalny.
Podsumowując, śląska gwara jest naszym wspólnym skarbem – dziedzictwem, które warto chronić i przekazywać najmłodszym. Jej obecność w życiu dziecka wspiera rozwój językowy, emocjonalny i społeczny, a przede wszystkim pomaga budować silną, świadomą tożsamość regionalną. W świecie globalizacji to właśnie takie „małe ojczyzny” dają poczucie stabilności i wyjątkowości.
Mały słowniczek śląski dla dzieci i rodziców:
bajtel – dziecko
gryfny – ładny, fajny
klopsztanga- trzepak
szolka – filiżanka
chlyb- chleb
larmo – hałas
maszkety – słodycze
ancug – garnitur
szmaterlok–motyl
gyszynk – prezent
bifyj – kredens
karlus – chłopiec
dziołcha – dziewczynka
hasiok – śmietnik
fusbal – piłka nożna
rajza - podróż
Literatura:
Tambor, Jolanta (2008), Mowa Górnoślązaków oraz ich świadomość językowa i etniczna, Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego.
Wyderka, Bogusław (red.) (2000–2014), Słownik gwar śląskich, Instytut Śląski.
Cząstka-Szymon, Bożena (2013), Gwara śląska w edukacji regionalnej, Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego.
Synowiec, Halina (2011), Edukacja regional adzieci w wieku przedszkolnym i wczesnoszkolnym, Wydawnictwo Naukowe UP.
Nocoń, Jolanta (2015), Tożsamość regionalna a edukacja językowa dziecka, Wydawnictwo Uniwersytetu Opolskiego.
Bartmiński, Jerzy (2007), Językowe podstawy obrazu świata, Wydawnictwo UMCS.
Zabawna wersja opowieści o Czerwonym Kapturku do obejrzenia dla rodziców ;)
link do bajki “Czerwony Kapturek po śląsku” - https://www.youtube.com/watch?v=HoynR2YyJFE